??????????? ?????????? ???????????????? ????????? ??????, ?????? ?????????????? ???? ???????; ??????????? ??????? ??????????? ????????????? ???? ???????? ?????????? ??????? ???????? ????? ‘?????????????????’ ???? ???????? ?????????????????.
??????? ????????? ???????? ????????? ?????????, ???? ????????? ?????????? ??? ????? ?????????????? ?????? ???? ????? ????????? ??????????????? ???? ?????? ??????? ????????? ?????? ?????. ?????, ?????? ??????????? ?????? ??????????????? ???????? ??? ???????? ????? ??????? ????????? ????? ???????? ???????? ???????????????.

?????????? ??????? ?????? ?????????? ??????? ???? ??????? ????????????? ??????? ??????? ???? ??????? ???????? ????????? (FAO) ????????? ???????? ??????????, ??????? ??? ????? ???????? ??????????? ????????????? ?????????? ??????? ???????????. ???? ???????? ???????????????????, ???? ???????? ????????? ??????? ??????????. 101 ????????? ??????????? ???????? ?????? ???????? ?????????????? 2023 ??? ??????? ?????????? ??????? ???????????? ????????, ?????????????? ?????????????????? ?????????, ????? ???????? ?????? ??????? ??? ??? ???????????, ????????.
1. ??????????? ???????? ?????????????: ??????????? ????????
??? ????????? ?????????? ???? ???????????? ?????????????????? ?????????????. ?????, ????? ??????? ????????? ????????????-5 (NFHS-5, 2019-21) ???????????? ??????????????? ????? ???????????????????????????. ??????????? ????? ?????????????? ???????????? 35.5 ???????????? ?????? ??????????? ?????????????? ???????? ??????????.
??? ??????? ????????????, ??????? ???????????? ?????? ??????????????? ????? ??????????. ??????, 15 ????? 49 ?????????????? ????????? 57 ??????? ???? ???????? ????? ???????? ????????????????????. 1.4 ????????? ?????? ???????? ????? ???????????, ??????? ?????? ???????? ????? ??????????????? ???????? ???? ????????? ??????????? ?????????? ???????????????????.

??????-19 ?????????????????? ?????? ????????? ???? ??????????? ?????? ?????????????????????. ??????? (AIIMS) ??????????? ??????? ?????????? ???????????????????, ?????????????????? ??????? ????????????? ??????? ??????????? ???????????? (protein-malnutrition) ???????? ??????????? 20 ??????? ??????????????. ??? ?????? ???????????? ????; ???????????????? ?????????????? ????? ????????, ????????? ???????????????? ??????? ?????????? ?????? ???????? ?????????? ?????. ??????????? ?????? ??????????? ?????? ??? ??????? ???????????? ??? ?????????, ??? ????????????? ???????????? ??? ???????? ?????????????.

2. ???? ??????? ??????, ???? ?????????: ???? vs ??????? ??????
?????? ??????? ???????????? ?????? ???????????? ???????? ?????????? ????, ???????? ?????????? ???????? ????????????. ?????? ???????? ????????? ????????? (ICMR) ??? ???????? ???? ??????? ??? ?????????? 0.8 ????? 1 ?????? ???????? ?????? ?????? ???? ???? ????????????????. ???????, ????????? 60 ???? ???????? ??? ??????? ??????? 60 ?????? ????????, 54 ???? ???????? ?????????? 54 ?????? ???????? ????. ?????, ???????? ??????? ?????? ?????????? ?????????????, ?????? 80 ????? ??????????? ?????? ?????????????????? ???? ??? ????? ??????? ?????????? ???????????????.
?????? ??????????????? ????????? ??????????????? ????? ???? ???????? ???????????? ??????????????? ????? ??????? ????????????. ???? ??????? ??????? ??????? ???? ????? ?????? ??????????? ??? ??????????? ????? ????????? (Amino acids) ?????????????????.
??????, ???????? ????????? ????? (Absorption rate) ?????? 60 ????? 70 ??????? ???????. ????????, ??????, ???? ??????? ???? ????? ????????? ????????? ???? ?????? 90 ????? 100 ??????? ??? ??????????? ?????????????????????. ???????? ??????? PDCAAS (Protein Digestibility Corrected Amino Acid Score) ???????????? ??????????, ????????? ????????? 1.0 ???? ????????? ????????????? ??????????.
“?????? ??????? ??????? ??????? ???????? ????????? ???????????? ??????????? ???????????? ??????????? ?????????????; ??????? ???????? ?????????? ??????????????, ?????? ????????? ??? ????????? ????????? ???? ?????? ??? ??????? ???????????????????” ????? ???? ??????? ??????????? ??????? ??????? ?????? ???????? ?????????? ??????????.
3. ???? ??????????? ?????? ???????: ?????????????? ?????????? ?????? ???????????????
???? ?????? ???? ?????? ???? ??????????? ??????????? ????? ????????. ???? ????? ?????? ????? ?????? ????, ???????????? ??? ????? ????? ??????? ??????? ???????? ????????, ???? ???????? ?????? ?????? ????? ??????? ????. ?????? ??????????? ?????? ????? ???????????
“???? ??????? ?????, ????, ???? ??????????????, ???????? ??????? ?????? ????????????” ????? ????????, ??????? ?????????? ????? ‘????????? ?????’ ??????????. ?????????? ????????????? ?????? ???? ????????????? ???????? ?????????? ????? ???? ???? ????????????? ????????? ????????????. ?????? ?????????? ?????? ?????? ??????? 40-50 ?????? ??????? ??????? ???? ?????? ?????????? ?????????????; ????? ????? ???? 60 ?????? ??????? ?????????, ??????? ????????????? ?????????? ?????????. ???? ????????? ???????? ??????? ??? ??????????? ?????????? ????????.
???? ????????? ?????? ?????????????? ???????????, ???????????????????? ??????? ????? ??????? ?????????? ‘????????’ ??????? ??????? ?????? ???????? ??????? ????????????. ???????????????? ?????? ??????? ?????. ????????? ???????????, ??????????????? ???????, ??????? ????????????? ?? ?????? ?????? ?????????? (Empty calories) ??????? ????????? ?????????? ?????????????. ???? ?????????????? ???????? ???? ??? ???????????? ???????, ???????? ??????????, ????????? ????????? ???????????????.
4. ???? ??????? ???? ???????: ????????????????? ?????? ??????
????????? ?????????? ?????? ??????????? ????????? ??? ??????????? ??????? ???? ??????? ???? ??????? ???????????????. ?????? 100 ?????? ??????? ???????? ????????? (???????, ????? ???????) 20 ????? 25 ?????? ???????? ???????? ?????? ???????????. ???????? ????????? ???????????? ?????-3 ???????? ???????????, ????????? ??-???? ?????????? ?????. ???? ??????? ??????? ????????? ??? ???? ??????? ?????? ?????????? ??????????? (Anti-inflammatory) ????? ?????? ???????????????.
???? ??????? ??????????? ?????? ????, ??????? ??????? ?????? ?????? ????? (PMMSY) ??????????? ????? ???? ???????? ???????? ???????????????? ?????? ????????. 2025-26 ??? ??????????? ?????? 20 ????????? ??? ???? ?????????? ???? ?????? ??????????????????????. ??? ???????????????? ???????????, ???????? ??????????? ???????.
??? ???? ?????????????? ???????? ??????? ?????? 60 ???? ???????-??-??????? (CO2) ???????????????????. ?????, ??? ???? ????? ???? ???????????? ?????? 2-5 ???? CO2 ??????? ???????????. ?????????? ???? 150 ?????? ???? ?????? ???????? ?????????? ???????, ??????? ????????????????? ??? ????????????????.
5. ????????????? ??????? ?????: ????? ?????? ?????????? ?????????
????? ?????? ?????? ??????????? ??? ?????? ?????? ?????????????????????, ????????? ???? ???????????? ??? ?????????? ???????????? ?????????????? ??????????. 1000 ???? ????????????? ??????? ????? ??????????? ????????? ?????????, ???? ???? ?????? ????????????? ????????????????? ?????????? ??????????? ????????. ?? ???????????? ??????? ?????????? ??????? ???? ????????? ??????, ????????? ??????? ???????? ???????? ????????? ??????????????. 1989-?? ?????? ????? ???? ?????????? ??????????? ???????? ??????????????????, ??????? ???????????? ?????????????? ??? ???????? ????????? ?????????????.
?????, ????????????? ?????????? ??????? ????????? ???? ??????? ?????? 61.0 ?????? ??????? 63.8 ??????? ??????. ????? ??? ???????????? ??????? ????????? ????????????, ???? ????????? ?????? 18 ??????? ???????? ????????? ????????????????? ???????????.
??? ?? ???????????? ?????????? ???????? ??????????? ?????????????????? ??????????? ?????????????. ??????? ??????? ????????? ???? 16 ????? ??????????? ‘??????? ???????? ?????? ???????????’ ???????????? ?????????. ???????? ????????, ?????? ???? ???????? ???? ??????? ???? ???????? ???? ?????????? ?????? ???????????? ????????? ?????????.
6. ??? ?????? ??????? ?????????? ?????? ?????? ???????? ???????? ????????
?????? ??????????? ????????? ???????? ???????? ??????? ????????? ??????????????, ?????? ?????? ???????? ?????????? ????????? ????????? ??? ?????? ?????????????????. ????????????? ????? ?????? ???????? ????????? ???? ?????? ????????.
“???????????? ??????????????, ??????? ??????? ?????? ??????? ????????? (Sattu) ??????????? ????? ???? ????????? ???????????? ????????? ?????????????? ???????????; ???? ????????? ????????? ?????? ????????? ????????? ??????????????? ??????????” ???? ????????? ???????? ??????? ??? ??? ??????????? ??????????????.
???? ????????? ????????? ?????????????????, ???????? ??????? ??? ??????????????????? ??????? ??????. ???? ??????????????? ????????? ????? ??????????? ???, ??????? ???? ???????? ?????? ??????????? ?????????????? ?????????????? (Complementary proteins) ?????????? ????? ????????.
?????? ?????? ???? ???????????? ????? ?????? ???????? ???????? ????? ??????????, ??? ???????? ??????????? ?????????? ???????? ???? ?????????? ????????????. ????, ??? ?????????? ?????, ????? (Tofu), ???? ????? ??????? ????? ???????????? ?????? ?????? ???????? ??????? ????????. ????? ??????? ???? ????? ????????? ????????????? ????????? ??? ?????? ???????????.
7. ?????????? ??????: ??????? ???????? ??????? ???????????????
?????? ??????????? ???? ?????? ????? ???? ??????? ????????? ???????????? ????????. ???????? ???? ????????? ?????????????????? ????????????? ???????? ????????????? ????????? ????? ?????? ??????????? ?????????? (Cold chain logistics) ??????? ????????? ??????????????? ??????? ???????? ??????? ?????????????. ?????? ??????????? ????????-??? ??????????? ?????? ????????, ??????? ?????????????? ???? ???????? ????????? ?????????????? ????? ??????? ????????.
?????? ??????????, ????? ?????????? ??????? ????????????? ?????????? ?????????????? ??????? ????????????? ????????? ????????. ???? ??????? ?????? ?????? ??????????? ???? ???????? ??????, ??? ?????? ?????????????? ?????????? ???? ???? ???????? ?????????? ?????????? ????????? ??? ?????? ????? ????????. ????????????? ?????????????? ?????????, ?????????? ???????? ???????????????? ?????????? ??????? ???????? ???????? ???????? ??????.
???? ??????? ?????
(a) ???? ??????? ??????? ??????????????: ?????? ?????? ????????????? ???????? ?????? ???????? ???????? ?????????; ??? ??????????? ??????????? ????? ????? ?????? ??????? ??????? ?????????? ?????????????? ?????? ??? ???????? ?????????. ?? ??????????? ‘??? ???? ??????? ??????????’ ???? ??????????????? ?????????, ???????? ?????????? ?????????, ???????? ?????? ??????????? ?????????????????. ???? ???????? ???? ???????? ????????????, ?????? ??????????? ??????? ??? ????????? ????????????? ????????? ???????? ???? ????? ?????? ??????? ????????????.
(b) ???????? ?????, ???????? ??????: ??????? ??????????????? ????????? ????????? ????? ??????????, ???????????? ??????? ????????-??? ??????????? ??????? ???????? ?????????? ???????? ?????? ??????? ??????? ???? ??????? ?????????. ????????, ???????????? ???????????????, ???? ????????????? ??????? ??????????? ?????? ???????? ???????????????????, ??????????? ???? ????????? ?????????? ??????? ????????????????? ??? ??? ?????? ??????? ?????????????.
(c) ?????????? ???????: 1980-????? ??????????? ?????????? ?????? ?????????????????? ?????? ??????????????, ????? ?????? ???????? ????? ???????? ????????? ????? ????? ?????? ???? ??????? ???????? ?????? ??????????????? ???????? ???????????.
(d) ??? ??????? ?????????: ????? ??????????, ?? ??????? ?????????? ?????? ??????? ???? ??????? ????????? ???????? ??????? ?????????? ???????????????, ??????? ???????????? PMMSY ??????????? ???? ????-?????? ???? ???????? (Sea-cage farming) ?????????? ???????? ???????????????????????? ????????? ???????? ???????????.
???? ??????? ???????: ?????? ????????????? ???????? ?????????? ????? ????????? ????, ????????? ????????? ?????????????? ????????????. ???????? ???????? ?????????????, ???????? ????????? ???? ???????? ?????????????? ??????????? ???????? ?????? ????????? ?????? ??????????? ?????? ??????????.

